عذاب ، غير عذابى خواهد بود كه بدست رسول خدا ( ص ) بر سر ايشان آمد و ايشان را كشته و اسير كرد ، چون آيات قبلى اين را نيز عذاب دانسته و در جاى ديگر هم نظاير آن را عذاب خوانده و فرموده : « قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّه بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِه أَوْ بِأَيْدِينا » « 1 » بلكه منظور از آن ، عذابى آسمانى و موجب استيصال آنان خواهد بود ، مانند آن عذابهايى كه در امتهاى انبياى گذشته جريان داشت ، و ليكن اين معنا ( حمل آيه مورد بحث بر نفى عذاب استيصال ) صحيح نيست ، براى اينكه خداوند در آيات بسيارى مانند آيه « فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ » « 2 » مشركين همين امت را به عذاب استيصال تهديد كرده ، با وجود چنين تهديدات چگونه ممكن است بگوييم جمله « * ( وَما كانَ اللَّه لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ ) * » عذاب استيصال را از مشركين مكه ما دام كه رسول خدا ( ص ) در مكه است نفى مىكند ؟ اين در صورتى است كه مقصود از معذبين ، كفار قريش و مشركين عرب باشد ، و اما اگر مقصود جميع عرب و يا همه امت باشد و منظور از جمله * ( « وَأَنْتَ فِيهِمْ » ) * حيات داشتن رسول خدا ( ص ) باشد ، در اين صورت معناى آيه شريفه اين مىشود كه « خداوند امت اسلام را ما دام كه تو زنده اى به عذاب استيصال معذب نمىكند » و چه بسا جمله بعديش كه مىفرمايد : * ( « وَما كانَ اللَّه مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * اين معنا را تاييد كند ، البته در اين صورت منظور نفى عذاب از جميع امت خواهد بود ، و منافات با نزول عذاب بر بعض ايشان نخواهد داشت ، هم چنان كه عذاب به معناى قتل و اسارت كه در آيات سابق گذشت بر سر بعضى از ايشان بيامد ، و نيز به مقتضاى روايات ، خداوند گروهى از ايشان را از قبيل ابى لهب و آنهايى كه رسول خدا ( ص ) را استهزاء مىكردند عذاب نمود . و بنا بر اين ، آيه شريفه شامل گويندگان * ( « اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ . . . » ) * ، نمىشود ، مخصوصا با در نظر داشتن رواياتى كه مىگويد قائل اين حرف - به روايت صحيح بخارى - ابو جهل و به روايات ديگر نضر بن حارث بن كلده بوده ، چون عذاب بر اين دو تن حتمى بود ، و در روز جنگ بدر هم كشته شدند ، پس آيه مورد بحث نمىتواند مربوط به صاحبان اين

--> ( 1 ) بگو آيا جز يكى از دو خير و خوشى را مىتوان در باره ما انتظار داشته باشيد و ما اين را انتظار ميكشيم كه خداوند برساند به شما عذابى را از نزد خود و يا به دست ما ، پس منتظر باشيد كه ما هم با شما منتظرانيم . سوره توبه آيه 52 ( 2 ) پس اگر روى گرداندند به ايشان بگو من شما را از صاعقه عاد و ثمود بيم مىدهم . سوره فصلت آيه 13